Home

Achtergrond laatste update:23 dec 2008

Bestuiving belichte tomaat verbetert stap voor stap

Onder het probleem van een goede bestuiving door hommels in een belichte tomatenteelt in de winter liggen twee oorzaken. Naarmate meer kunstlicht en minder natuurlijk licht aanwezig is, hebben hommels meer moeite zich in de kas te orienteren, waardoor ze minder goed functioneren. Hommels (en honingbijen) hebben immers ultraviolet (uv) licht nodig voor hun orientatie en dat zit wel in natuurlijk licht, maar niet in kunstlicht. Daarnaast kan in bepaalde perioden de kwaliteit van de bloemen een belemmering zijn voor een goede bestuiving en vruchtzetting en dat staat soms los van het functioneren van de hommels. In het afgelopen seizoen volgden Koppert Biological Systems in Berkel en Rodenrijs en glastuinbouwcooperatie Horticoop in Bleiswijk met een groep telers de gang van zaken in de belichte tomatenteelt op de voet. Dit leverde een aantal concrete ideeen op om de bestuiving in de winter te verbeteren.Arbeidsvoorwaarden voor hommelsEr zijn een aantal 'trucs' die helpen om hommels ook bij ongunstige omstandigheden zo goed mogelijk te laten functioneren. Het mag voor zich spreken dat het toepassen van deze trucs des te belangrijker is naarmate de lichtomstandigheden ongunstiger zijn. Hommels helpen om in de winter beter te functioneren is mogelijk door kolonies in te zetten met grotere aantallen werksters. Deze typen kolonies - met minstens 120 werksters - hebben direct bij het plaatsen al een grotere bestuivingscapaciteit dan standaard kolonies met 50 werksters. Dit biedt enige compensatie voor de moeilijke omstandigheden in de winter en een mogelijk verlies aan hommelwerksters.Een tweede manier is om de nesten regelmatig te verspreiden langs het hoofdpad. Bij de beperkte vlieg-actieradius door het mindere zicht is het zinvol de noodzakelijke vliegafstanden zo klein mogelijk te houden. Veel nesten bij elkaar plaatsen is daarom af te raden. Zet de nesten daarnaast zo neer dat ze vanaf het pad goed zichtbaar zijn. Bij slecht zicht helpt dit de hommels beter hun 'huis' terug te vinden. Plaats de nesten langs het pad 2 meter boven de grond en, zo mogelijk, met de vliegopening naar het oosten. In de donkerste periode van de winter kan het op bedrijven met lange paden helpen een deel van de nesten tussen het hoofdpad en de gevel te plaatsen. Zet deze nesten voor een goede zichtbaarheid wel boven het gewas!Open de nesten de dag na plaatsing om 9.00 of 10.00 uur, als de lichtcondities zo goed mogelijk zijn om te vliegen. De hommels kunnen dan het meest succesvol hun eerste orientatievlucht uitvoeren. Een laatste, maar essentiele maatregel betreft het gebruik van een beehome-systeem, waarbij hommels alleen vliegen tijdens de uren van de dag met de beste lichtomstandigheden. Ze kunnen beter weinig uren per dag vliegen bij redelijke lichtomstandigheden dan veel uren met een deel van die tijd slecht zicht. In de periode met slecht zicht is het risico groter dat werksters verloren gaan. Van nature zijn hommels enorm efficiente bestuivers die in enkele 'werkbare' uren heel veel werk kunnen verzetten. Praktisch gezien betekent dit: de nesten pas enkele uren na zonsopkomst openen en enige uren voor zonsondergang sluiten (zie kader 'Openen en sluiten'). Er zijn technische hulpmiddelen om de nesten automatisch te openen en te sluiten. Koppert heeft binnenkort een draadloos bedienbare versie hiervan beschikbaar. Hier-mee kunnen vanaf een punt met behulp van een tijdklok alle aanwezige hommelnesten op het gewenste moment worden geopend en gesloten. Dit systeem biedt ook de optie het openen en sluiten van de nesten vanuit de klimaatcomputer te bedienen, mits deze over een geschikte uitgang beschikt. Wat betreft de bloemen?Naast de vliegomstandigheden kunnen ook de bloemen in de tomatenteelt een belangrijke factor zijn bij het succes van bestuiving en vruchtzetting. Houd er rekening met dat de bloemen openen zo'n 2 uur nadat het kunstlicht is aangegaan (ook al is dat midden in de nacht). De hommels komen van nature pas in actie als er enig natuurlijk licht is en uiteraard als de vliegopening van het nest open staat. Het is een biologisch gegeven dat de bloemen een bepaalde tijd nadat ze open zijn gegaan, weer sluiten. Vanaf dat moment is bestuiving niet meer mogelijk. Het aantal uren bloei per dag kan varieren, afhankelijk van de conditie van de plant en de klimaatomstandigheden. Door te schuiven met de starttijd van de belichting kan een teler dus invloed uitoefenen op het aantal 'werkbare uren' voor de hommels. Het algemene advies is niet eerder dan om 2.00 uur te starten met belichten, maar soms dwingen economische belangen helaas in een andere richting.Daarnaast kan het gebeuren dat de plant zelf regulerend optreedt als de plantbelasting (te) snel toeneemt in relatie tot de hoeveelheid beschikbare assimilaten. Hierdoor kunnen bloemen tijdelijk van mindere kwaliteit zijn. Hommels zijn in staat dit waar te nemen, doordat bloemen bepaalde kleurverschillen vertonen die voor de mens niet zichtbaar zijn, maar voor hommels wel, juist doordat ze uv-licht kunnen zien. In de praktijk is gebleken dat het beter is de belichting geleidelijk op te voeren dan direct vanaf het begin op volle capaciteit te gaan belichten. KaderOpenen en sluitenOnze pupillen vergroten bij weinig licht en daardoor lijkt het lichter. Bij veel licht vernauwen de pupillen, waardoor er minder licht in het oog valt en dan lijkt het niet zo licht. Het menselijk oog ervaart de verschillen in lichtintensiteit daardoor veel kleiner dan ze in werkelijkheid zijn. Er is een grote variatie in de intensiteit van natuurlijk licht in de verschillende maanden van het jaar en op de verschillende momenten van een dag. Hommels ervaren deze verschillen zo groot als ze werkelijk zijn. De hoeveelheid licht bepaalt daarom mede de beste tijdstippen voor het openen en sluiten van de vliegopeningen van hommelnesten gedurende de wintermaanden. De figuur toont het gemiddelde verloop van natuurlijk licht per uur van de dag, per maand in de donkerste maanden van het jaar. Het advies om in december en januari de hommelnesten te openen tussen 10.00 en 14.00 uur en in november en februari tussen 9.00 en 15.00 uur is onder andere hierop gebaseerd. Uit de figuur blijkt ook dat 20 Joule per vierkante centimeter per uur de grenswaarde is waarbij het voor hommels makkelijker wordt om te vliegen.

Redactie GFActueel

Of registreer je om te kunnen reageren.