Glas

Achtergrond laatste update:23 dec 2008

Eerste project met duurzame aardwarmte een succes

Op 1,7 kilometer diepte onder zijn bedrijf pompt vleestomatenteler Rik van den Bosch warm water op, verwarmt daarmee de kas en bespaart zo miljoenen kuubs aardgas per jaar. Het is het bewijs dat aardwarmte nuttig is. Overal in het land tonen telers nu ook interesse in deze techniek.DOOR PETER VISSERpeter.visser@reedbusiness.nl

Honderden keren kreeg Rik van de Bosch van
vleestomatenbedrijf A&G van den Bosch in Bleiswijk al bezoek van mensen die
geinteresseerd waren in de aardwarmte-installatie op zijn bedrijf. Van
georganiseerde groepsbijeenkomsten tot individuele telers met serieuze plannen
voor aardwarmte. Van den Bosch: “Bovengronds is een klein hokje te zien, met
drie warmtewisselaars en verder alleen wat leidingwerk naar de buffer. Bezoekers
kijken daarom regelmatig teleurgesteld. Heeft dat nou 6 miljoen euro gekost?
Zo’n 99 procent van de installatie en van de investeringen zit echter onder de
grond.“ De installatie draait nu tien maanden. “Er is nog geen monteur bij
geweest. De pomp is het enige onderdeel dat er mee zou kunnen stoppen of kapot
zou kunnen gaan. Het systeem is superdegelijk en ‘heel vriendelijk in de
omgang’. Dat hadden ze vooraf beloofd en het is ook zo.”

Onafhankelijk van gasCollega-telers vragen Van den
Bosch regelmatig: ‘ Jij bent nu zeker wel blij met de hoge gasprijs?’ “Nou,
natuurlijk niet. Op onze andere bedrijfslocaties moeten we nog steeds gas
inkopen. We zijn wel blij met wat we hier gedaan hebben. Dankzij de aardwarmte
heb je minder te maken met prijsschommelingen op de energiemarkt. De gasprijs
blijft maar stijgen. De gasformule wordt wel aangepast, maar niet meer - zoals
voorheen - in verhouding tot de veranderingen in de olieprijs. Je bent helemaal
afhankelijk van degene die de formule opschrijft en wanneer dat gebeurt. De
gasprijs verandert zo snel, je weet niet meer wat hij gaat doen.”

Onzekerheid afdekkenAardwarmte is één van de manieren
om de gevolgen van de hoge gasprijzen het hoofd te bieden. “Er staan honderden
wkk’s. Daar kun je ook goed rendement mee maken. De vraag is of je voor
elektriciteitsproducent en -handelaar wil gaan spelen of ga je liever voor iets
wat stabiel is? Met een wkk moet je steeds inspelen op de sterk veranderende
energiemarkt. Met aardwarmte dek je de onzekerheid rond de gasprijzen voor
tientallen jaren af. Als je een aardwarmte-installatie in 12 jaar afschrijft, en
technisch gaat hij veel langer mee, is aardwarmte op een bedrijf van 6 of 7
hectare al concurrerend met een wkk die in 10 jaar wordt afgeschreven.“Een
wkk is veel gevoeliger voor storingen.”Een gesloten kas is een andere optie
om energie te besparen. “Maar met aardwarmte kun je op dezelfde manier blijven
telen als je gewend was. Het teeltregime hoeft niet helemaal te worden
veranderd. Alleen de extraatjes die in een gesloten teelt zouden moeten zitten,
waaronder opbrengstverhoging, heb je weer niet.”Bij verwarming via
aardwarmte wordt verwarmd vanuit de warmtebuffer, alleen wordt die gevuld met
warmte uit de aardwarmtebron en niet uit een ketel of wkk. “Raakt de buffer
leeg, dan zet je de pomp harder en als hij vol is, zet je ‘m wat lager.”

Verzekerd resultaat boringDe enige grote kostenpost
bij aardwarmte is de rente en afchrijving op de investering. De benodigde
elektriciteit is zo’n relatief klein deel, dat een prijsstijging hiervan slechts
geringe invloed heeft op het totale rendement. Van den Bosch verwacht dat de
prijs van de aanvullend benodigde CO2 niet veel zal
stijgen.Aardwarmtebronnen boren kost vele miljoenen euro’s. “Telers vinden
die enorme bedragen op zich niet zo’n probleem. Het startrisico, of het wel gaat
werken, dat is de beperkende factor.” Want het is nooit zeker of de peperdure
boring slaagt en of er voldoende warm water uit de bron komt. Voor het eerste
aardwarmteproject bij Van den Bosch stond het Productschap Tuinbouw borg met 400
duizend euro. “Je kunt nu vrijwel risicoloos een bron laten boren. Of je nu een
boorgat verspeelt, een boorkop kwijt raakt of dat de ondergrond afwijkt van de
verwachte geologie, alles is afgedekt door boormaatschappij Daldrup. Zelfs als
het rendement tegenvalt, als de temperatuur lager is dan verwacht, kan dit
worden verzekerd. Dan weet ik niet welk risico een boring nog tegen zou houden.
Zo’n fonds blijft wel mooi. Zeker voor gebieden waar minder over de ondergrond
bekend is. Dat is voor verzekeraars lastig.”Kredietverstrekkers zijn volgens
Van den Bosch wel genegen om in aardwarmteprojecten te financieren. “Een wkk
wordt als standaard gezien door alle financiers. Onze bank was echter ook
positief over aardwarmte. Ze hebben er zelfs een fonds voor opgericht.”

Nieuwe techniekenEr is inmiddels sprake van nieuwere
boormethoden. Van den Bosch is er terughoudend over. “Adviseurs en consultants
vinden dat wel mooi. Maar na één geslaagd voorbeeldproject zou ík niet aan de
gang gaan met onbekende boormethoden die ze zelfs in de olie- en gaswereld nog
niet aandurven. Wat wij gedaan hebben, met bekende technieken, was al heel wat.
Het gaat om zulke hoge bedragen. Dan moet het wel rendabel worden. Nieuwe
manieren van boren kun je bij een verzekeringsmaatschappij ook niet afdekken. En
als teler wil je toch afdekken wat je zelf niet wilt of kunt dragen. De bij ons
toegepaste boormethode is in het buitenland bewezen techniek. In Frankrijk
draaien er al 30 tot 40 jaar oude installaties.”Op dit moment worden twee
aparte buizen in de grond gebracht, met onderin voldoende afstand van elkaar om
ervoor te zorgen dat het afgekoelde retourwater niet te snel weer bij de
aanzuigkant komt. Een geopperd alternatief idee is om slechts één buis te
gebruiken met een tweede geïsoleerde buis daar binnenin. In de binnenste buis
komt het warme water omhoog. Tussen de twee pijpwanden in stroomt koud water
naar beneden, wat wordt opgewarmd door de bodemtemperatuur op grote diepte. Bij
deze methode is de werking niet meer afhankelijk van de aanwezigheid van water
in de aangeboorde grondlaag. “Hiermee wordt gewerkt met veel kleinere
hoeveelheden water. De installatie is 10 tot 20 keer zo klein. Je zult dus veel
meer gaten moeten boren voor een zelfde capaciteit als met twee buizen naast
elkaar.”

Rendement opvoerenVan den Bosch bespaart 5 miljoen
kuub aardgas per jaar op het bedrijf van 15 hectare. Door een nog betere
benutting wil hij naar 6 miljoen kuub besparing. “Hopelijk telen we dan jaarrond
zonder gas. Dat is een energiebesparing van 85 procent, drie keer zoveel als met
een gesloten kas. De 15 procent resterend energieverbruik, is elektriciteit voor
de pomp. Die blijf je nodig hebben.”De bronwatertemperatuur van 60 graden
Celsius en de al benutte pompcapaciteit van 160 kuub warm water per uur liggen
vast. Daar valt geen extra energiewinst meer te halen. “We gaan ons focussen op
de retourtemperatuur. We willen het opgepompte water nog beter gaan koelen, met
een warmtepomp. Die optie ziet er goed uit. Met die pomp kun je het rendement
iets opwaarderen. Zelfs een project waarin de warmte-opbrengst van de
aardwarmtebron net iets tegenvalt, is met een warmtepomp soms toch nog rendabel
te maken.We kunnen nog beter isoleren, met een dubbel scherm.
Luchtverwarming zie ik niet zo zitten. Die investeringen vind ik te
hoog.”Bij Van den Bosch ligt een warmtebuffer van 1.500 kuub, niet eens zo
groot voor 15 hectare. Hij is dan ook alleen bestemd als dagbuffer, om pieken in
de warmtevraag op te vangen bij koude buien of het openen van het schermdoek. De
rest van de warmtebehoefte moet uit de uurcapaciteit van de bron komen. “Na een
dag vorst heb je al niets meer aan een warmtebuffer. Met een wkk zou je wel een
grote buffer nodig hebben, om op bepaalde momenten te kunnen draaien als de
elektriciteit duur is. Met aardwarmte wil je de installatie juist de hele dag
door rustig laten snorren.”

Tweede projectVan den Bosch is van plan een tweede
aardwarmteproject te starten, op een andere locatie - 6 hectare - in
Bleiswijk. “We stonden weer voor de keus: een wkk of aardwarmte. Bij een
gasprijs van meer dan 30 cent en een bedrijf van ongeveer 6 hectare of groter is
aardwarmte al rendabel. We hebben al akkoord voor dit nieuwe project.” Bij de
aanleg wordt gebruik gemaakt van wat er bij de eerste boring is geleerd. “We
hebben het idee dat we nu weten hoe het moet. En zeker ook hoe het níet
moet!”Risico’s kunnen nu worden afgedekt en de doorlooptijd kan korter, door
een betere afstemming tussen de diverse deel-activiteiten. Het boren moet
sneller kunnen. “Bij ons duurde dat acht maanden. Het moet in de helft van de
tijd kunnen, met meer en betere apparatuur.” Met oog voor efficiëntie en
kostenplaatje. “Bij olieboringen liggen alle reserve-onderdelen in drievoud op
de plank. Oliemaatschappijen hebben een redelijk onbeperkt budget.
Aardwarmtebedrijven vragen voor hun boring vier keer zo weinig om het rendabel
te houden voor een glastuinbouwbedrijf.”Een vorm van tijdbesparing is
rechter naar beneden boren. “Hoe schuiner je boort, des te langer het duurt en
des te meer risico’s het veroorzaakt. Zo kan de boorkop in zachte klei-lagen
door zijn eigen gewicht schuin gaan, terwijl het boorgat rechtdoor zou moeten
lopen.”Twee bronpijpen die schuin naar hetzelfde punt aan de oppervlakte
lopen, zoals in Bleiswijk is gebeurd, heeft wel een praktisch voordeel. Er kan
vanaf dezelfde plaats met dezelfde boortoren worden geboord. Door het centrale
punt is weinig ruimte nodig voor het bovengrondse deel van de installatie. Toch
zou Van den Bosch er een volgende keer voor kiezen recht naar beneden te boren.
“Het is goedkoper, door minder kostbare boormeters. Wel zijn meer bovengrondse
leidingen nodig om de bronnen met elkaar te verbinden, maar dat kan met simpele
stadsverwarmingsbuizen. Een paar meter extra pijp onderin de grond is veel
duurder. Achteraf bezien hadden we ook in het eerste project beter wat meer
afstand tussen de bronnen kunnen pakken.”

Kader

Opvolging
Nu het project bij Van den Bosch is geslaagd, ziet hij een stormachtige
ontwikkeling in vervolgtrajecten. “Van 25 projecten weet ik dat er serieus actie
wordt ondernomen om de haalbaarheid van aardwarmte te bestuderen. Welk
percentage van de glastuinbouw er uiteindelijk gebruik van aardwarmte zal gaan
maken, is nog onbekend. Volgens een PT-studie zou dat 10 tot 20 procent van het
areaal kunnen worden. Dat is wel héél veel. Ik denk zelf dat we over drie jaar
een project of twintig hebben, maar je weet het nooit. Misschien heb ik het mis
dat er zoveel komen of worden het er juist wel veel meer.”

Kader

Troonrede
Rik van den Bosch: “Aardwarmte werd zelfs door Beatrix in haar troonrede
genoemd’’: ‘onze afhankelijkheid van fossiele brandstoffen moet aanzienlijk
afnemen. Daarom bevordert de regering het gebruik van aardwarmte en van zonne-
en windenergie.’ ‘‘Ik zal haar eens een uitnodiging sturen. Want de tuinbouw kan
daar juist goed gebruik van maken.’’Voordeel van de glastuinbouw is dat er
wordt gewerkt met een groot verwarmend oppervlak, zodat effectief met lagere
temperaturen kan worden gewerkt. “Wij realiseren met onze 5 tot 6 miljoen
investering een zelfde energiebesparing als een aardwarmteproject van 45 miljoen
waarbij een woonwijk in Den Haag moet worden verwarmd. En dan heb je het in dat
laatste geval over afschrijvingstermijnen van wel 30 jaar.”

Redactie GFActueel

Of registreer je om te kunnen reageren.